Wat ging vooraf aan het REIGN-project? Hieronder leest u het relaas van de restauratie van de charters van de graven en gravinnen van Vlaanderen.
- De blijde (her)intrede (maart 2022)
- Vierde tussenstand (oktober 2021)
- Derde tussenstand (februari 2021)
- Tweede tussenstand (september 2020)
- Eerste tussenstand (juli 2019)
- Rijksarchief Gent blinkt de kroonjuwelen op (januari 2019)
Met financiële steun van het Fonds Baillet Latour
De blijde (her)intrede van de Graven en Gravinnen van Vlaanderen in het Rijksarchief Gent
15 maart 2022
In januari 2019 kondigde het Rijksarchief Gent een groot avontuur aan: de restauratie en herverpakking van de chartercollectie van de Graven van Vlaanderen. Niet minder dan 4.055 bestanddeelnummers werden de afgelopen jaren dankzij de financiële steun van het Fonds Baillet Latour gereinigd, waar nodig behandeld of hersteld en vakkundig herverpakt. Na drie jaar uithuizigheid zorgde de terugkeer van de charters voor een blij en langverwacht weerzien in het Rijksarchief Gent!
Sinds de middeleeuwen was het gebruikelijk dat vorst(inn)en of landvoogd(ess)en bij hun aantreden de steden in het gebied waarover hun gezag zich uitstrekte, een bezoek brachten. In theorie werden ze daarbij feestelijk onthaald door de lokale bevolking. Tijdens dergelijke “blijde inkomsten” legde de nieuwe vorst(in) een eed af op de lokale privileges en rechten, in ruil daarvoor werd zijn of haar gezag erkend. Zo bezochten onder meer de Bourgondische hertogen en hun opvolgers in hun hoedanigheid van graaf van Vlaanderen of hertog van Brabant verschillende steden van wat we vandaag als Vlaanderen beschouwen.
Anno 2022 mocht het Rijksarchief Gent zich verheugen op de komst van de graven en gravinnen van Vlaanderen. Geen re-enactment van het bezoek van Karel de Stoute of Albrecht en Isabella, maar wél een blij en langverwacht weerzien met meer dan 4.000 (!) gerestaureerde charters, na drie jaar uithuizigheid. Niet minder dan 4.055 bestanddeelnummers werden de afgelopen jaren dankzij de financiële steun van het Fonds Baillet Latour gereinigd, waar nodig behandeld of hersteld en vakkundig herverpakt bij Van Waarde in Nederland.
En het resultaat mag er zijn! Met dank aan de afdeling DiVa werden alle charters intussen ook volgens de regels van de kunst gescand of gefotografeerd. Momenteel worden voorbereidingen getroffen voor de realisatie van een nieuwe, verbeterde toegang op de vier bestaande reeksen charters, namelijk de Saint-Genois, Gaillard, Oostenrijks Fonds en Chronologisch Supplement. Geen geringe opdracht, maar wel één die het mogelijk moet maken de hele collectie volledig online te doorzoeken en bekijken. Op die manier zullen de Graven en Gravinnen van Vlaanderen op termijn ook in de huiskamer van onze bezoekers hun “blijde intrede” kunnen maken.
Intussen weten ze in het Rijksarchief Gent ook wat gedaan: bij hun vertrek hadden de blokken charters een totale omvang van ongeveer 23 strekkende meter. Zoals te zien is op de foto’s, zijn het er in hun nieuwe jasje heel wat meer geworden… Archieftetris voor gevorderden, maar magazijnverantwoordelijke Jurgen (in Gent ook bekend als McGyver) weet gelukkig van aanpakken.
Hoe zou het nog zijn met… de Gentse charters op reis? Vierde tussenstand!
22 oktober 2021
Het vervolgverhaal over Gentse charters heeft sinds kort een nieuwe aflevering. Benieuwd naar de laatste update over het wel en wee van één van onze kroonjuwelen?
Eerst even recapituleren: dankzij de steun van het Fonds Baillet-Latour kon het Rijksarchief Gent in 2019 een bijzonder ambitieus project aanvatten: de restauratie van de oorkondenschat van de Graven van Vlaanderen, goed voor de reiniging, conservatie, herverpakking en indien nodig restauratie van meer dan 4000 documenten. De vier reeksen uit de “chartrier” werden in drie loten opgesplitst, die afwisselend voor behandeling naar Nederland vertrokken. Eerder berichtten we al over de terugkeer van de reeksen “Saint-Genois” en “Oostenrijks Fonds” (lot 1) en die van de reeks “Gaillard” (lot 2). Sinds 19 oktober 2021 is ook het derde en laatste lot, de reeks “Chronologisch supplement” terug op Belgische bodem. Net zoals de andere reeksen zal ook dit lot deskundig worden ingescand door Nathalie, Marie en Claudine, de dames van het digitaliseringsatelier van het Algemeen Rijksarchief en worden de zegels nauwkeurig en in hoge resolutie gefotografeerd door Bart, onze huisfotograaf. De charters zijn dus nog niet helemaal terug “thuis” in Gent, maar ze komen er aan!
Met het beëindigen van het restauratieluik, is ook de eerste fase van het project succesvol afgerond. We kunnen terugkijken op een zeer geslaagde samenwerking met Van Waarde, die schitterend werk hebben geleverd in niet-evidente tijden. Kijk en oordeel vooral zelf!
Praktisch: de reeksen charters van de graven van Vlaanderen bevinden zich momenteel nog in opslag in het Algemeen Rijksarchief en zijn bijgevolg niet in originele vorm raadpleegbaar. In de leeszaal van het Rijksarchief Gent worden op eenvoudig verzoek digitale veiligheidskopieën ter beschikking gesteld.
Hoe zou het nog zijn met… de Gentse charters op reis? Derde tussenstand!
11 februari 2021
Achter de schermen wordt hard verder gewerkt aan het project ‘Charters Graven van Vlaanderen’. In juli 2020 mochten we reeds het eerste gerestaureerde lot terug in onze collectie verwelkomen (reeksen Saint-Genois en Oostenrijks Fonds), sinds 11 februari 2021 is ook het tweede lot (reeks Gaillard) terug thuis.
Hoewel, ‘thuis’ zijn de stukken nog niet helemaal: ze werden in ontvangst genomen in het Algemeen Rijksarchief te Brussel, waar ze meteen in de wachtrij werden geplaatst voor professionele digitalisering door DiVa, onze dienst Digitalisering & Valorisering. Die wachtrij is echter relatief kort, want het gerestaureerde eerste lot is ondertussen bijna helemaal in beeld gebracht. Niet evident, want terzelfdertijd heeft het DiVa-scanatelier hemel en aarde bewogen om de charterwissel van 11 februari mogelijk te maken. Stukken vertrekken immers niet buitenshuis zonder het maken van een veiligheidskopie! Ondanks de verplichte verminderde bezetting (cf. covid 19-maatregelen) slaagden ze er in om in nauwelijks zeven weken tijd de ‘voor’-foto’s van de 996 nummers van het Chronologisch Supplement te maken.
Want: met de terugkeer van het tweede lot charters, is meteen ook het derde lot naar Nederland vertrokken. Die reeks, het Chronologisch Supplement (ook wel gekend als de inventaris-Wyffels), is de laatste die onder handen wordt genomen en dus voor een paar maanden ‘op reis’ is vertrokken. Tegen het jaareinde zou, dankzij de financiële steun van het Fonds Baillet Latour, de restauratiefase van het project ‘Charters Graven van Vlaanderen’ voltooid moeten zijn.
Praktisch: de reeksen charters van de graven van Vlaanderen zijn omwille van de restauratie (reeks Chronologisch Supplement) en digitalisering (reeksen Saint-Genois, Oostenrijks Fonds, Gaillard) momenteel niet in originele vorm raadpleegbaar. In de leeszaal van het Rijksarchief Gent worden digitale veiligheidskopieën ter beschikking gesteld.
Benieuwd naar wat beeldmateriaal? Uiteraard legden we ook deze wissel op foto vast, maar we lichten ook een tipje van de sluier op in een kleine voor & na-reportage. Het stuk in kwestie, reeks Gaillard nr. 765, onderging alvast een serieuze metamorfose. Kijk en volg!
Hoe zou het nog zijn met… de Gentse charters op reis? Tweede tussenstand!
7 september 2020
Zoals we eerder al berichtten, vertrokken in januari 2019 de oorkonden uit de reeksen Saint-Genois en Oostenrijks Fonds voor behandeling naar Nederland. Vorig jaar rond deze tijd brachten we ze een bezoekje ter plaatse en nu kunnen we met trots aankondigen dat ze weer thuis zijn! Eenmaal gevlakt, gereinigd en gemonteerd hebben de stukken een heel ander volume gekregen: ze zijn vertrokken op één palet en teruggekeerd op niet minder dan twaalf paletten! Ook logistiek zal dit huzarenstukje dus gevolgen hebben: in het depot van Gent wordt deze zomer met de hulp van jobstudenten ruimte vrijgemaakt, om de stukken in de allerbeste omstandigheden te bewaren. Voor de raadpleging is het nog even geduld oefenen: de volgende stap is nu digitalisering in het atelier van het Algemeen Rijksarchief, waar de charters volgens de regels van de kunst zullen worden gereproduceerd om in een volgend stadium digitaal ter beschikking te worden gesteld.
En met de terugkeer van het eerste lot charters, is meteen ook het tweede lot naar Nederland vertrokken: de reeks Gaillard is de volgende die onder handen wordt genomen en dus voor een paar maanden “op reis” is gegaan.
Praktisch: de reeksen charters van de graven van Vlaanderen zijn omwille van de restauratie (reeks Gaillard), digitalisering (reeksen Saint-Genois en Oostenrijks Fonds) en bestandscontrole voorafgaand aan de restauratie (reeks Chronologisch Supplement) momenteel niet in originele vorm raadpleegbaar. In de leeszaal van het Rijksarchief Gent worden digitale veiligheidskopieën ter beschikking gesteld van de fondsen Saint-Genois, Gaillard en Oostenrijks Fonds, digitale kopieën van de reeks Chronologisch Supplement volgen binnenkort.
Hoe zou het nog zijn met… de Gentse charters op reis?
5 juli 2019
In januari kondigde het Rijksarchief Gent een groot avontuur aan: een eerste lot van de chartercollectie van de Graven van Vlaanderen (fondsen “Saint-Genois” en “Oostenrijks Fonds”) vertrokken toen immers naar Nederland voor restauratie en herverpakking.
Intussen zijn we een half jaar verder, en is er heel wat gebeurd, zo kon een delegatie van het Rijksarchief Gent en het Algemeen Rijksarchief onlangs met eigen ogen vaststellen in het Noord-Brabantse Helmond. De eerste tientallen oorkonden kregen intussen immers een zorgvuldige behandeling: ze werden droog gereinigd en in een vochtkamer onder deskundig toezicht gevlakt, scheuren en gaten werden gedicht of verstevigd met Japans papier en speciale lijm, de zegels werden zorgvuldig gereinigd en waar nodig verstevigd, en aanwezige schimmelsporen werden onderzocht en gepast behandeld met gammastralen. Na hun “schoonheidsbehandeling” worden alle perkamenten op maat geborgen: kleine stukken zonder zegel in zuurvrije omslagen en enveloppen, charters met zegel op museumkartonnen legborden (waarop ze worden vastgemaakt) en in aangepaste, platte dozen. Als alles verder volgens plan verloopt, komt deze eerste lading charters volgend voorjaar terug naar België, waar de stukken eerst in het Algemeen Rijksarchief zullen worden gedigitaliseerd volgens de meest actuele regels van de kunst. Daarna keren ze definitief naar Gent terug, en wacht een volgende lading (het fonds “Gaillard”) een gelijkaardige behandeling. Wordt vervolgd!
Rijksarchief Gent blinkt de kroonjuwelen op!
25 januari 2019
Eind januari 2019 vertrok vanuit het Gentse Rijksarchief een wel heel bijzonder transport richting Nederland: ca. 2.000 charters die deel uitmaken van de oorkondenschat van de graven van Vlaanderen. De bestemming? Een restauratieatelier, waar de perkamenten en zegels worden behandeld en “opgepoetst”. De operatie kadert binnen een groter project dat dankzij de financiële steun van het Fonds Baillet Latour kon worden aangevat: de volledige chartercollectie van de graven van Vlaanderen die in het Rijksarchief te Gent wordt bewaard, laten droogreinigen, vlakken, indien nodig herstellen en herverpakken op maat van de stukken.
De charters in kwestie behoren tot het zogenaamde Fonds Saint-Genois en het Oostenrijks Fonds. Ze vertrokken naar het restauratieatelier Van Waarde in Helmond (Noord-Brabant), waar de perkamenten en zegels een jaar lang zullen worden behandeld en “opgepoetst”. De operatie kadert binnen een groter project dat dankzij de financiële steun van het Fonds Baillet Latour kon worden aangevat.
De ambitie is om de volledige chartercollectie van de graven van Vlaanderen die in Gent wordt bewaard (4.055 bestanddeelnummers) te laten droogreinigen, vlakken, indien nodig herstellen en herverpakken in aangepast materiaal op maat van de stukken. Zoals de foto’s illustreren is op het vlak van verpakken een sprong van de 19e naar de 21e eeuw absoluut noodzakelijk…
Verder staan op het programma: de digitalisering van de gerestaureerde stukken en de ontsluiting ervan conform de actuele wetenschappelijke standaarden. In een volgende fase wordt dan werk gemaakt van de valorisatie van de collectie, waarbij het de bedoeling is een zo breed mogelijk publiek te laten kennismaken met de vormelijke en inhoudelijke rijkdom van deze documenten.
Het vervoer van de charters omvatte meer dan louter het in de bestelwagen laden van de dozen. Het transport vergde een goede voorbereiding: een grondige bestandscontrole werd doorgevoerd, wat betekent dat de stukken werden vergeleken met de bestaande inventarissen om zo te verzekeren dat de nummers op de omslagen en de inhoud zoals beschreven in de toegangen overeenstemden, schadebeelden werden geïnventariseerd en bijzonderheden qua uitzicht (zegels, versieringen) of formaat (rollen, grote formaten) genoteerd. Van alle charters werd een veiligheidskopie gemaakt en werden de afmetingen genoteerd.
Met de reeksen Saint-Genois en Oostenrijks Fonds wordt in een eerste fase ongeveer de helft van de Gentse chartercollectie van de graven van Vlaanderen behandeld. In de reeks Saint-Genois (1086-1380) zijn vooral chronologisch geordende stukken te vinden die als “politieke” oorkonden kunnen worden omschreven, zoals bijvoorbeeld internationale verdragen en documenten betreffende het bestuur van het graafschap. Daarnaast bevat het ook archivalia die het privéleven van de graaf en zijn hovelingen documenteren, zoals rekeningen van het grafelijk “hôtel”. Het Oostenrijks Fonds (1199-1536) bestaat uit een reeks chronologisch geordende charters die inhoudelijk vooral betrekking hebben op Gent en omgeving.
De stukken uit deze twee reeksen worden tegen de zomer van 2020 terug in Gent verwacht, waarna achtereenvolgens ook de series “Gaillard” en “Chronologisch supplement” zullen worden opgehaald voor behandeling. Begin 2022 zal de volledige collectie in al haar glorie terug in Gent zijn.
Praktische noot voor de leeszaalbezoeker: een logische implicatie van dit hele avontuur is dat de chartercollectie voorlopig enkel kan worden geraadpleegd op basis van de digitale veiligheidskopieën die in onze Gentse leeszaal beschikbaar zijn.
REIGN 